Vizantijski i srednjovekovni Niš


U Atilinom pohodu 441. godine Niš je doživeo ogromna razaranja. Poznati vizantijski diplomata Prisk opisuje stanje koje je zatekao prilikom prolaska kroz Naisus 448. godine: «Kad smo stigli do Niša, nađosmo grad sasvim opusteo pošto je do temelja bio porušen od neprijatelja (Huna)...».

Grad doživljava novi procvat i obnovu tek u VI veku kada počinje da ga iz temelja obnavlja vizantijski car Justinijan. Istoričar Prokopije navodi da Justinijan Niš  « ...utvrdi i učini neosvojivim za neprijatelja...».

Iz ovog perioda, u okolini Niša, na lokalitetu Kulina u selu Balajnac, na ostacima vizantijskog foruma, pronađen je portret vizantijske carice i jedini poznati primer ranovizantijske skulpture (početak VI veka) na ovom delu Balkana. Istoričari umetnosti imaju dve teorije o tome koga zapravo prikazuje portret – vizantijsku caricu Teodoru, ženu Justinijana ili suprugu Justinijanovog ujaka vizantijskog cara Justina I - vizantijsku caricu- Eufemiju. U svakom slučaju, ovaj prelep portret žene nedokučive vizantijske lepote i blagog osmeha predstavlja značajno umetničko i istorijsko otkriće i predstavlja nesumnjivo kulturno blago našeg grada.

Od polovine VI veka Niš je na udaru slovenskih plemena, koji će ga polovinom VII veka osvojiti i početi njegovo naseljavanje. Time započinje srednjovekovno razdoblje grada.

Period naseljavanja Slovena (VII i VIII vek) nije nam ostavio pisana svedočanstva, tako da se o tom vremenu ne može puno govoriti. Istorijski značajan period za grad ponovo počinje u XI i nastavlja se kroz XII vek, kada Niš, u doba velikog župana i poznatog srpskog vladara Stefana Nemanje, ulazi u sastav srpske države. Krstaški pohod koji je krenuo iz Francuske i Nemačke, doveo je u ove krajeve nemačkog cara Fridriha I Barbarosu, koga je 1189. godine u Nišu, u porti današnje Pantelejske crkve, primio Stefan Nemanja. Pored bogatih poklona i hrane za vojsku, Nemanja je Barbarosi ponudio vojnu pomoć i vazalski odnos za sve osvojene i neosvojene vizantijske oblasti. Osamsto godina kasnije, stanovnici Niša podigli su spomenik, ispred Tvrđave, u čast postignutog dogovora između Stefana Nemanje i nemačkog cara.